ypo

Εργάτης είναι μία λέξη που περιγράφει/ορίζει την ιδιότητα ενός ανθρώπου να παράγει έργο. Όμως τι ακριβώς είναι έργο;

Σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας έργο (ergo) είναι η διαδικασία παραγωγής άμεσου αποτελέσματος με την κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων ενέργειας από την μηχανική του σώματος του ανθρώπου. Κατά το πέρασμα των αιώνων, το έργο αυτονομήθηκε ως έννοια και λειτούργησε ως ουσιαστικό που περιγράφει το παραχθέν αποτέλεσμα μέσω της παραπάνω διαδικασίας. Έτσι, λέμε έργα υποδομής, έργο οδοποιίας, κινηματογραφικό έργο κλπ. Στα παλαιότερα χρόνια «εργάτης» ήταν η περιγραφή ενός συνόλου ανθρώπων που κατανάλωναν τεράστιες ποσότητες μηχανικής ενέργειας, προκειμένου να παραχθούν συγκεκριμένα αποτελέσματα, συνήθως άμεσα αντιληπτά και βασικά για την επιβίωση των υπολοίπων. Έτσι, ο τσαγκάρης ή ο φούρναρης δεν ήταν εργάτες, καθώς απλά επεξεργάζονταν την πρώτη ύλη που παρήγαγαν οι εργάτες (αγρότες). Το ίδιο και οι μηχανικοί που επεξεργάζονταν την πρώτη ύλη που παρήγαγαν οι εργάτες (πλίνθοι, λάσπη κλπ). Όμως, εκείνοι που εργάζονταν για το έργο που επέβλεπε ο μηχανικός ήταν εργάτες (δούλοι συνήθως), οι οποίοι και κατέβαλαν τεράστιο μόχθο στην υπηρεσία του χειροπιαστού αποτελέσματος. Κατ’ αυτόν τον τρόπο γίνονταν ο διαχωρισμός μεταξύ του εργάτη και του τεχνίτη.

Με την ανάπτυξη του εμπορίου, δημιουργήθηκε ο τομέας των εμπόρων, που φυσικά ουδεμία σχέση είχαν με τους εργάτες, παρά μόνο στον τρόπο με τον οποίο τους χρησιμοποιούσαν στις επικουρικές εργασίες του εμπορίου. Οι έμποροι δεν περιγράφονταν επαρκώς από τους δύο υπάρχοντες «τύπους» προσφοράς: τους εργάτες και τους τεχνίτες. Έτσι, προώθησαν έναν νέο τύπο εργασίας που σήμερα ονομάζουμε «υπηρεσίες». Εδώ είναι σημαντική η ετυμολόγηση του υπηρετώ*. Στην πραγματικότητα προέρχεται από την πρόθεση «υπό» και τον αόριστο του ρήματος «αίρω» (ήρα) που σημαίνει ανυψώνω, γίνομαι στήριγμα για να ανυψωθεί ένα αντικείμενο. Χρησιμοποιήθηκε στη σύγχρονη έκφρασή του ως «μεσολαβώ» ή «κομίζω», δηλαδή μεταφέρω, γίνομαι ενδιάμεσος μίας μεταφορικής κατάστασης. Στις αριστοκρατικές τάξεις των προηγούμενων αιώνων υπηρέτης ήταν ο κομιστής των όποιων αντικειμένων που απαιτούσε ο άρχοντας.

Στην εποχή μας έχει επικρατήσει ο όρος «εργαζόμενος», ο οποίος ουδέ μία σχέση έχει με τον «εργάτη». Διότι, ο εργάτης παράγει άμεσο αποτέλεσμα επί μακρόν με καταβολή μόχθου, ενώ ο εργαζόμενος θεωρείται οιοσδήποτε μετέχει εργασίας ως επαγγελματίας απασχολούμενος (με τη σύγχρονη ερμηνεία της λέξης, της κοινής «απασχόλησης»). Η εργασία είναι, όντως, ένας εκ των τομέων που συνιστούν ένα έργο, σύμφωνα με την δεύτερη ερμηνεία του έργου, όπως την παρέθεσα στην πρώτη παράγραφο, εκείνης της έννοιας δηλαδή που υποδηλώνει το αποτέλεσμα που παράγεται από εργάτες. Όμως, η διαφορά είναι σημαντική: ενώ το έργο απαιτεί την συμμετοχή εργατών για να παραχθεί, ετούτο δεν σημαίνει αυτόματα πως όποιος μετέχει στην παραγωγή του έργου είναι απαραίτητα εργάτης. Για να μην μπερδευτούμε, θα το αναλύσω με τη βοήθεια παραδείγματος.

Έστω ότι το έργο που παράγεται ονομάζεται «δρόμος». Η παραγωγή του έργου απαίτησε μόχθο ή αλλιώς στην κοινή καθομιλουμένη «ιδρώτα» (κάματο). Αν εξαιρέσουμε το γεγονός πως κάματος παράγεται από κάθε μας κίνηση -συνειρμός που αφορίζει τα πάντα, μιας και πρέπει να πληρωνόμαστε επειδή προφανώς ζούμε (κινούμαστε)-, ο κάματος στην εργασία κλιμακώνεται σταδιακά και ανάλογα με το πόστο του κάθε μετέχοντα. Έτσι, οι άνθρωποι που ανεβαίνουν στις σκαλωσιές ή σκάβουν με τα φτυάρια (κλπ.) καταναλώνουν καθημερινά σημαντικές ποσότητες εσωτερικής ενέργειας σε μηχανικό έργο, σε αντίθεση πχ. με τους μηχανικούς, τους οδηγούς ή τους τεχνίτες. Εκείνος που καταναλώνει τεράστια ποσά ενέργειας είναι εργάτης, σε αντίθεση με τον καλουπατζή ο οποίος είναι τεχνίτης, τον επιβλέποντα μηχανικό ο οποίος είναι επιστημονικό προσωπικό, τον λογιστή ο οποίος ανήκει επίσης στο επιστημονικό προσωπικό κλπ.

Καταλαβαίνουμε επομένως ότι η έννοια εργάτης δεν ταυτίζεται με την αντίστοιχη του εργαζόμενου. Διότι εργαζόμενος μπορεί να είναι και ο τραπεζίτης, ο πολιτικός, ο γιατρός, ο δικηγόρος, ο πωλητής, ο μουσικός, ο ιερέας κλπ. Εφόσον κάνουμε αυτόν τον διαχωρισμό, μπορούμε να μπούμε στο βασικό και ουσιαστικό νόημα του άρθρου, την περιβόητη και πολυσυζητημένη «εργατική τάξη».

Στο προηγούμενο άρθρο έδωσα μία βασική προσέγγιση της «μεσαίας τάξης» η οποία έχει έντεχνα ταυτιστεί με την εργατική. Όμως, στη σύγχρονη ιστορία (δηλαδή στη διασπορά των υπηρεσιών στην κοινωνία), η εργατιά απαντά στα «κατώτερα» στρώματα, σε αντίθεση με τις πρωταρχικές κοινωνικές διαστρωματώσεις που ο αγρότης ήταν πραγματικά ισχυρός. Σήμερα, μπορούμε να μιλάμε για την εργατική τάξη του γκαρσόν, του delivery, του καταστηματάρχη, του δασκάλου κλπ. Όλοι αυτοί, όμως, ανήκουν στον εργασιακό τομέα κι όχι στον εργατικό. Όπως ανέφερα παραπάνω, στον εργασιακό τομέα ανήκουν όλοι όσοι μετέχουν μισθωμένων εργασιών, θέσεων και υπηρεσιών. Η υποβάθμιση της έννοιας της εργασίας (παραγωγή έργου κοινωνικών παροχών) και η –μοιραία- βαθμιαία σημασιολογική σύμπτωση της εργασίας με την εργατιά, ήταν στην ουσία και ο καταποντισμός του φέροντος αισθήματος των εργατικών κινημάτων και ο εννοιολογικός ενταφιασμός κάθε προσδοκίας για κοινωνική αποκατάσταση της «εργατικής» τάξης.

Στην εισαγωγή του «Κεφαλαίου» του Μαρξ σε απόδοση Μαρξ Κάουτσκυ, υπάρχει το εξής σχόλιο από τον Μπερνάρ Σω:

«Ακόμη ήταν μόδα πριν από εικοσιπέντε χρόνια ανάμεσα στους Άγγλους σοσιαλιστές, να ισχυρίζονται πως έχουν διαβάσει σωστά τον Καρλ Μαρξ και το φημισμένο του έργο «το Κεφάλαιο». Τον διάβασα πραγματικά, μόνο για να ανακαλύψω, πως αυτό το βιβλίο δεν περιέχει ούτε μία πρόχειρη λέξη για το αντικείμενο του σοσιαλισμού. Δεν λογαριάζω τον Μαρξ ούτε ανάμεσα στους Γερμανούς συγγραφείς, ούτε ανάμεσα στους συγγραφείς καμίας εθνικότητας. Ανήκει στον Διεθνισμό και η πολεμική του κραυγή είναι ‘αντιαστοί όλων των χωρών ενωθείτε στον αγώνα!’. Ο κόσμος οφείλει μεγάλη ευγνωμοσύνη προς τον Μαρξ για την περιγραφή του του εγωισμού και της βλακείας αυτής της αξιοπεριφρόνητης μεσαίας τάξης, που λατρεύεται στην Αγγλία και στη Γερμανία, και «το Κεφάλαιο» είναι ένα από εκείνα τα βιβλία, που αλλάζουν το νου του ανθρώπου, όταν κατορθώνει να το χωνέψει σωστά».

Χαρακτηριστικά στο σχόλιο του Σω είναι τα εξής σημεία κατά την προσωπική μου άποψη: ερμηνεύει «το κεφάλαιο» ως διδασκαλία προς τους αντιαστούς κι όχι προς τους εργάτες ή τους αστούς του μόχθου, και αναφέρεται στον βλακώδη εγωισμό (ιδιοτέλεια) της μεσαίας τάξης που τόσο πάσχει από την ιδεοληψία του κατ’ επίφασην σοσιαλισμού και της φαντασιακής αλληλεγγύης, όπως περιέγραψα στο προηγούμενο κείμενο «εμείς η μεσαία τάξη…». Φυσικά, η παρατήρηση του Σω για την μεσαία τάξη της Αγγλίας και Γερμανίας στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, μπορεί να αναχθεί ποιοτικά -εύκολα και όχι ιδιαίτερα επισφαλώς- στα χαρακτηριστικά της σημερινής διεθνούς μεσαίας τάξης, η οποία και αποτελεί εξαγωγικό πολιτικό-κοινωνικό προϊόν, από το πυθάρι της εσωτερικής κοινωνικής οργάνωσης των παραπάνω χωρών προς τον υπόλοιπο κόσμο.

Διότι με την υπάρχουσα αντίληψη περί εργασίας και εργατικής τάξης (στην πραγματικότητα εργασιακής), εργάτης (εργαζόμενος) είναι και ο διευθυντής της Εθνικής Τράπεζας, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Αρχιεπίσκοπος, ο Πρόεδρος του ΟΗΕ, ο εφοπλιστής και πλοιοκτήτης πετρελαιοφόρων κλπ. Εκεί καταντήσαμε με την διαρκή και έντεχνη έκπτωση των εννοιών. Να μην ξέρουμε τι αντιμαχόμαστε και γιατί το αντιμαχόμαστε. Γιατί στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε σε ποια πλευρά ανήκουμε, με αποτέλεσμα να καταλήγουμε -ζαλισμένοι από την αναζήτηση- στον βολικό, βλακώδη και ανενεργό/ουδέτερο χυλό από ιδιοτελή ανθρωπόμορφα συστατικά, εκείνον της «μεσαίας τάξης».

Η αντίδραση των εγχώριων media στην παγκόσμια οικονομική κρίση θυμίζει τη γνωστή παροιμία «κι η μυλωνού τον άντρα της». Όπως ακριβώς η εγχώρια αστική τάξη αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως μεγιστάνες ενώ πρόκειται για απλούς μεγαλομπακάληδες…»
( Από το ένθετο περιοδικό «ΕΙΚΟΝΕΣ» της εφημερίδας «ΕΘΝΟΣ» / τεύχος Νο.347 της 19.10.08 )
*= άλλες ετυμολογικές αναλύσεις θέλουν το υπηρετώ παράγωγο των υπό και ερέτης, δηλαδή υπό του κωπηλάτη στα αρχαία πλοία. Προσωπικά βρίσκω την ερμηνεία αυτή αδύναμη, όμως το γενικό νόημα παραμένει το ίδιο, δηλαδή η υπακοή στις προσταγές του αρχηγού.

Advertisements